Mỗi mùa tuyển sinh, phòng tư vấn của trường chúng tôi lại đón những phụ huynh hớt hải chạy đến. Con họ sắp thi tốt nghiệp THPT, vậy mà cả nhà vẫn chưa thống nhất được con sẽ học ngành gì, trường nào. Có phụ huynh cầm tờ giấy ghi vội vài câu hỏi, giọng đầy lo lắng: “Cô ơi, giờ mới bắt đầu tìm hiểu có kịp không?”
Chúng tôi hiểu cảm giác đó. Nhưng sự thật là việc trao đổi về định hướng nghề nghiệp của con nên bắt đầu sớm hơn rất nhiều, ngay từ những năm đầu cấp ba, thậm chí sớm hơn nếu có thể. Đừng để đến khi nước đến chân mới nhảy, vì khi đó, mọi lựa chọn đều trở nên gấp gáp và dễ sai lầm.
Nhiều phụ huynh chỉ trao đổi với giáo viên về định hướng nghề nghiệp của con khi gần đến kỳ tuyển sinh
Chúng tôi nhận ra một thực tế khá phổ biến: phụ huynh thường chỉ chủ động liên hệ với giáo viên chủ nhiệm khi kỳ thi tuyển sinh lớp 10 hoặc kỳ thi tốt nghiệp THPT đã cận kề. Lúc này, câu hỏi thường xoay quanh điểm chuẩn, ngành đang được ưa chuộng, hay trường nào dễ xin việc. Việc trao đổi mang tính chất “chữa cháy” nhiều hơn là xây dựng một kế hoạch dài hơi cho tương lai của con.
Trao đổi quá muộn khiến việc định hướng nghề nghiệp cho con thiếu sự chuẩn bị kỹ lưỡng. Ví dụ, một học sinh lớp 12 bỗng nhiên muốn theo ngành kiến trúc. Em ấy chưa từng học vẽ, chưa từng tham gia câu lạc bộ mỹ thuật nào ở trường. Năng lực cảm thụ không gian, thẩm mỹ của em chưa được kiểm chứng. Giờ muốn thi vào trường kiến trúc, em phải luyện thi vẽ cấp tốc trong vài tháng. Rủi ro trượt là rất cao, và ngay cả khi đỗ, em cũng có thể gặp khó khăn trong quá trình học vì thiếu nền tảng từ trước.
Thiếu sự kết nối thường xuyên giữa phụ huynh và giáo viên khiến thông tin về con chưa đầy đủ. Giáo viên chỉ nhìn thấy con ở trường, trong các giờ học, các hoạt động ngoại khóa. Phụ huynh chỉ hiểu con ở nhà. Nếu hai bên không ngồi lại với nhau thường xuyên, rất khó để có một bức tranh tổng thể về năng lực, sở thích, tính cách của đứa trẻ. Có những em ở trường rất trầm tính, ít nói, nhưng ở nhà lại thích mày mò sửa chữa đồ điện tử. Nếu không trao đổi, làm sao giáo viên biết được để gợi ý định hướng ngành kỹ thuật?
Vì sao nên trao đổi sớm về định hướng nghề nghiệp của con
Nhiều phụ huynh nghĩ rằng định hướng nghề nghiệp là việc của lớp 12, khi con sắp thi đại học. Thực tế, đó là quan niệm sai lầm. Giáo viên có góc nhìn khách quan về năng lực, sở trường của con qua quá trình học tập tại trường. Chúng tôi không chỉ thấy điểm số, mà còn thấy cách các em tư duy, giải quyết vấn đề, tương tác với bạn bè. Một em học Toán không giỏi nhưng lại rất nhạy cảm với ngôn từ, viết văn hay, có khả năng thuyết trình trước lớp. Đó là tín hiệu của một người hợp với ngành báo chí, luật, hay sư phạm hơn là kỹ thuật.
Những nhận xét này cần được chia sẻ với phụ huynh từ sớm, giúp cha mẹ có thêm dữ liệu quan sát con ở nhà. Trao đổi sớm giúp phụ huynh và con có đủ thời gian chuẩn bị cho định hướng phù hợp. Nếu con thích ngành thiết kế đồ họa, thì từ lớp 10, con có thể bắt đầu học vẽ, tìm hiểu phần mềm, tham gia câu lạc bộ. Nếu con muốn đi du học, thì việc trau dồi ngoại ngữ cần được lên kế hoạch từ sớm. Còn nếu con muốn học nghề sau THPT, thì cần tìm hiểu các trường trung cấp, cao đẳng nghề, các chương trình học kép, thực tập.
Chúng tôi từng gặp một trường hợp rất điển hình. Một em học sinh lớp 11 học khá đều các môn, nhưng lại tỏ ra chán nản, không có động lực. Khi ngồi trao đổi với phụ huynh và em, chúng tôi phát hiện em thích chăm sóc cây cối, thú cưng. Gia đình lại định hướng cho em học khối A để làm kỹ sư. Chúng tôi đã gợi ý cho em tìm hiểu ngành nông nghiệp công nghệ cao, hoặc thú y. Em bắt đầu tìm đọc tài liệu, tham gia các diễn đàn, và thấy hứng thú trở lại. Cuối cùng, em thi đỗ vào ngành thú y của một trường đại học uy tín. Nếu không trao đổi sớm, có lẽ em đã phải học một ngành mình không thích, và bố mẹ thì cứ lo lắng vì con học hành sa sút.
Thời điểm và cách trao đổi hiệu quả
Nên bắt đầu trao đổi từ những năm đầu THPT thay vì chờ đến gần kỳ thi tuyển sinh. Ngay từ buổi họp phụ huynh đầu năm lớp 10, chúng tôi đã khuyến khích phụ huynh trao đổi với giáo viên chủ nhiệm về dự định ban đầu của gia đình. Không cần phải chốt ngay một ngành cụ thể, nhưng cần xác định được hướng đi chung: con sẽ học đại học, học cao đẳng nghề, hay đi du học? Từ đó, chúng tôi có thể tư vấn cho phụ huynh nên cho con tham gia những hoạt động ngoại khóa nào, những môn học nào cần tập trung.
Phụ huynh nên kết hợp thông tin từ nhiều giáo viên bộ môn để có cái nhìn toàn diện về năng lực của con. Không chỉ giáo viên chủ nhiệm mới hiểu con. Giáo viên Toán có thể nhận xét về tư duy logic, giáo viên Văn nhận xét về khả năng diễn đạt, giáo viên Thể dục nhận xét về thể lực và sự khéo léo. Vì vậy, trong các buổi họp phụ huynh, chúng tôi thường sắp xếp để phụ huynh có thể gặp riêng từng giáo viên bộ môn. Nếu không có điều kiện, phụ huynh có thể liên hệ qua điện thoại, qua sổ liên lạc điện tử. Chúng tôi cũng đã cập nhật thông tin và thông báo nhà trường nhanh chóng qua các kênh chính thức để phụ huynh tiện theo dõi.
Khi trao đổi, phụ huynh nên chuẩn bị trước một số câu hỏi. Ví dụ:
- Con tôi có những điểm mạnh, điểm yếu gì trong học tập?
- Con tôi có biểu hiện hứng thú với môn học hay hoạt động nào không?
- Theo thầy cô, con tôi phù hợp với nhóm ngành nghề nào?
- Gia đình cần làm gì để hỗ trợ con phát triển theo hướng đó?
Những câu hỏi này sẽ giúp buổi trao đổi đi vào trọng tâm, tránh lan man. Giáo viên cũng sẽ có cơ sở để đưa ra những lời khuyên cụ thể, dựa trên quan sát thực tế của mình.
Chúng tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng định hướng nghề nghiệp không phải là ép con theo một khuôn mẫu nào đó. Nó là quá trình đồng hành, lắng nghe và thấu hiểu. Có những em thay đổi sở thích khi lớn lên, đó là điều bình thường. Vai trò của phụ huynh và giáo viên là cung cấp thông tin, gợi mở, chứ không phải áp đặt. Trong bối cảnh hiện nay, khi công nghệ phát triển nhanh, nhiều ngành nghề mới xuất hiện, việc cập nhật thông tin là rất quan trọng. Ví dụ, ứng dụng AI trong doanh nghiệp đang tạo ra những công việc hoàn toàn mới mà trước đây chúng ta chưa từng nghĩ tới. Nếu không chịu khó tìm hiểu, chúng ta có thể định hướng sai cho con.
Trong các buổi sinh hoạt dưới cờ, chúng tôi cũng thường mời các cựu học sinh về chia sẻ kinh nghiệm chọn ngành, chọn trường. Đó là những câu chuyện thực tế, gần gũi, giúp các em có thêm góc nhìn đa chiều. Chúng tôi khuyến khích phụ huynh cùng con tham dự những buổi này, hoặc tự tìm hiểu qua các bài viết trên website của trường. Chẳng hạn, bài viết về hướng nghiệp THPT: ngành nào được tuyển dụng nhiều nhờ AI có thể giúp phụ huynh và học sinh hình dung được xu hướng thị trường lao động trong tương lai. Hay bài viết về nghề digital marketer thời AI cũng là một gợi ý hay cho những em có thiên hướng sáng tạo, thích làm việc với công nghệ.
Chúng tôi hiểu rằng không phải phụ huynh nào cũng có điều kiện gặp giáo viên thường xuyên. Nhưng chỉ cần một cuộc gọi ngắn, một tin nhắn hỏi thăm tình hình học tập của con, cũng đã là một sự kết nối quý giá. Đừng đợi đến khi có vấn đề mới liên hệ. Sự quan tâm đều đặn sẽ giúp chúng tôi — những người làm giáo dục — hiểu hơn về hoàn cảnh của từng gia đình, từ đó có những điều chỉnh phù hợp trong cách dạy và hướng dẫn.
Kết luận
Trao đổi sớm và thường xuyên giữa phụ huynh và giáo viên giúp định hướng nghề nghiệp của con trở nên rõ ràng, phù hợp hơn. Đừng để đến khi con sắp thi mới cuống cuồng tìm hiểu. Hãy bắt đầu ngay từ hôm nay, từ những câu hỏi nhỏ nhất về sở thích, năng khiếu của con. Hãy xem thêm bài viết về kết nối phụ huynh, học sinh và giáo viên để có thêm nhiều thông tin hữu ích khác. Hành trình định hướng nghề nghiệp cho con không phải là cuộc đua nước rút, mà là một chặng đường dài cần sự đồng hành của cả gia đình và nhà trường. Chúng tôi luôn sẵn sàng lắng nghe và cùng quý phụ huynh đi trên chặng đường đó.
